تحلیل گفتمان از اندیشه های زبان شناسان، نشانه شناسان، محققان هرمنوتیک و آرای میشل فوکو (1926- 1992 م) سرچشمه گرفته است. با اینکه این شیوه از تحلیل در رویکردهای نقد ادبی با ساختارگرایی، فرمالیسم و هرمنوتیک بیشتر پیوند دارد، برخلاف رویکردهای یادشده بر هر دو جنبه صورت و معنای متن توجه می کند؛ از این رو، رویکردی جامع در تحلیل متن است. صاحب نظرانی چون نورمن فرکلاف، روث وداک، تئون ون دایک، راجر فاولر و گونتر کرس در معرفی و رشد تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان گرایشی نو در تحلیل متن نقش داشته اند. در این پژوهش از میان رویکردهای یادشده، رویکرد نورمن فرکلاف به عنوان روش خاص این تحقیق انتخاب شده است. در پژوهش حاضر سعی بر این است که رمان سووشون (1348) با استفاده از این رهیافت تحلیل و تبیین گردد و چگونگی نگرش نویسنده در پردازش رمان بررسی شود. همچنین با عرضه روشی تازه لایه های مختلف معنا و درون مایه، که معنای نزدیک تر به رمان دارد، کشف شود. نتیجه پژوهش این است که دانشور با نگاه و رویکردی ویژه که به تحولات سیاسی و اجتماعی دوره معاصر داشته، میان عناصر اجتماعی، سیاسی و اسطوره ای پیوند برقرار کرده است. این رویکرد و نگرش ویژه با دیدگاه های دیگران متمایز بوده است که می توان از آن به جهان نگری و ایدئولوژی ویژه وی نام برد. از دیدگاه تحلیل گفتمان انتقادی، سیمین دانشور در این اثر با انتخاب واژگان خاص، استفاده از جنبه های حماسی و اساطیری و پیوند آن با مذهب و تعمیم دادن این عنصر به دوره معاصر، هویت مستقل انسان ایرانی را جست و جو کرده است. وی موفق شده است از طبقه متوسط جامعه قهرمان ضداستعماری بسازد و نیز تحول طبیعی و تدریجی نقش پذیر زن را از همسری خانه دار تا مصلحی اجتماعی ارتقا دهد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سیمین دانشور هی أوّل روائیةٍ إیرانیة فی الأدب الفارسی وقد وضعتها روایتها "سووشون" الشهیرة، إلی جانب عمالقة الکتّاب والرّواة الإیرانیین حیث کتبتها بنظرة أنثویة لا تبارح الذاکرة، کما تُعدّ "سووشون" أوّل روایةٍ تُکتب و تُنشر بقلم امرأةٍ باللغة الفارسیة. ولطالما کانت المرأة فی الروایة الإیرانیة ضحیة الذکوریة. کانت سیمین دانشور وبطلة روایتها کلتاهما أنثی، الشیء الذی لم تعهده الروایة الإیرانیة من قبل.کذلک کرّست دانشور نفسها لإبراز المکنونات النسویة عبر لسان بطلة روایتها وبذلک شکّلت منظوراً نسویاً لم تعهده الساحة الإیرانیة. لهذا؛ وقع اختیارنا علی نجمة ساطعة فی سماء الأدب النسوی الإیرانی، لنقتفی فی "سووشون" النظریة النسویة وتجلیاتها.صوّرت روایة سیمین دانشور حِقبة الاحتلال البریطانی وعملائه وتحوّلات جنوبی إیران إبّان الحرب العالمیة الثانیة بشکل رائع و متسلسل. کما استمدّت دانشور شخصیة الأنثی فی روایتها من حیاتها الواقعیة، فما حصل لبطلة الروایة وعائلتها قد حصل لإیران وشعبها. وبذلک حطّمت دانشور من خلال روایة "سووشون"، النظرة التقلیدیة للمرأة من خلال تجسیدها للنسویة المتمرّدة فی شخصیة بطلة الروایة وتحوّل شخصیتها من خانعة إلی مقاومة وشجاعة، وأیضاً وضعت اللبنة الأولی للأدب النسوی. فضلاً عن ذلک أثبتت دانشور فی "سووشون" أنّ الجنس النسوی قادرٌ علی أنْ یقف إلی جانب الرجل فی الذود عن حیاض الوطن کما هو قادرٌ علی حمل لواء المبارزة و إنجاب المقاتلین.

سیمین دانشور در ادبیات داستانی ایران جایگاه ارجمندی دارد. او در آثارش به عموم گونه های ادبیات پرداخته است. چگونگی کاربست گونه ی ادبیات پایداری در داستان های این بانوی نویسنده و تحلیل آنها بر اساس جستارهای کهن الگویی، ظرفیت موضوعی یک پژوهش دانشگاهی را دارد؛ از طرفی تاکنون آثار داستانی دانشور، از این منظر مورد واکاوی قرار نگرفته است. با توجه به جایگاه کارل گوستاو یونگ در روانشناسی اعماق، پس از نمونه یابی ، مبانی تحلیلی تحقیق بر پایه ی آرای این روانشناس استوار گردید. چون موضوع پژوهش، بینا رشته ای (ادبیات و روانشناسی) است، پیش از ورود به بحث به قدر ضرور، زندگی و آثار داستانی دانشور و نظریات یونگ تبیین گردید تا به درک مفاهیم کمک کند. یافته های پژوهش، اعتنامندی نویسنده به ادبیات پایداری با زمینه های کهن الگویی و کاربست ویژه ی آن را در رمان سووشون آشکار می نماید و مشخص می کند که بن مایه ی این رمان بر پایه ی ادبیات پایداری است.

سیمین دانشور به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان زن در ادبیات داستانی معاصر ایران، همواره با نگاهی واقع گرایانه به جامعه و مسائل آن نگریسته است. این تحقیق بر آن است تا با تحلیل و بررسی مؤلفه های رئالیسم، به ویژه نمود «رئالیسم نمادین»، در سه رمان برجسته دانشور، شامل سووشون، جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، و با واکاوی عناصر رئالیستی در این آثار، چگونگی بازتاب واقعیت های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران در دهه های میانی قرن بیستم را از منظر این مکتب ادبی، تبیین نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد که دانشور با مهارتی مثال زدنی، واقع گرایی را با رویکردی نمادین در هم آمیخته و توانسته است لایه های عمیق تری از معنا را در آثار خود به تصویر بکشد. در این مقاله، ابتدا به تبیین مبانی نظری رئالیسم و رئالیسم نمادین پرداخته شده و سپس با استناد به متن سه رمان مورد نظر، مؤلفه های این مکتب در شخصیت پردازی، زبان، توصیف فضا و ساختار روایی مورد تحلیل قرار گرفته است.

زبان از عناصر بنیادی در داستان نویسی به شمار می رود. یکی از مباحث مهم در بررسی زبان توجه به جنسیت و رابطه آن با زبان اثر است. بسیاری از پژوهشگران معتقدند میان زبان و نوشتار زنان و مردان تفاوت وجود دارد. این مقاله به بررسی ویژگی های زبان زنان در آثار «سیمین دانشور» می پردازد و سپس آنها را با زبان زنان در آثار «جلال آل احمد» مقایسه می کند و نشان می دهد که چگونه زنانگی در کلمات، جملات، نوع نگاه به زندگی و پرداختن به مسائل مختلف نقش دارد و آثار زنان را از مردان متفاوت می کند و در شخصیت پردازی آنها تاثیر می گذارد، چنانکه واژگان و اصطلاحات «خاک عالم، خدا مرگم بده و...» و جملات سوالی، بریده بریده و متزلزل همراه با شاید و باید و شک و تردید؛ ذهنیت گرایی و بیان احساس و اندیشه همراه با ترس؛ طرح موضوعاتی از قبیل خیاطی، بافندگی، آشپزی و ویژگی های خاص زبانی از قبیل قصه گویی، توجه به زندگی شخصی مواردی هستند که این تفاوت ها را برجسته تر نشان می دهند.

دانشور، ازجمله نویسندگانی است که هم خود درباره عشق سخن گفته و هم به دیدگاه های سنتی و مدرن مربوط به عشق در جامعه ایرانی، شکل داستانی بخشیده است. هدف از پژوهش حاضر بررسی موضوع عشق و سیر تحول آن، در داستان های این نویسنده، برمبنای روش توصیفی-تحلیلی است. چیستی عشق، کارکردهای آن، سیر تحول و انواع عشق، عشق جسمانی، اجتماعی، عرفانی و عشق آمیزه ای، ازجمله مسایل بررسی شده در نوشتار پیش رو هستند. نتایج پژوهش نشان می دهند دانشور، ابتدا متاثر از نگرش های مدرن، عشق را ازجمله نیروهای غریزی لذت بخش می داند؛ اما درادامه، با تاثیرپذیری از نگرش های سنتی، موضوع عشق، حالتی قدسی و فرازمینی در داستان هایش می یابد که انسان ها را با خداوند، طبیعت و انسان های دیگر پیوند می دهد. درآغاز دانشور، بیشتر از جلوه های عشق زمینی، مانند عشق جسمانی و اجتماعی سخن می گوید که هرکدام از آن ها، موجب ساخته شدن زندگی فردی، خانوادگی و درنهایت اجتماع انسانی درمحدوده جغرافیایی مشخص می شود؛ اما درادامه، موضوع عشق عرفانی و انتقادها و نگرش های مختلف درباره آن را نیز مطرح می کند و درنهایت، برخلاف نگرش های فلسفی و عرفانی ای که عشق زمینی را پلی برای رسیدن به عشق عرفانی می دانند، در نگرش دانشور، عشق، حالتی آمیزه ای و ترکیبی از تمام انواع آن را می یابد که ازنظر وی، زندگی به این نوع عشق ختم خواهد شد. این پیوند بین عشق آمیزه ای و زندگی، نشان از نگرش مثبت نویسنده به پایان زندگی دارد و اینکه این نوع عشق، پاسخی به پرسش چگونه زیستن انسان در دوره مدرن است.

امروزه، افزایش انتشار کتاب ها و مقالات در رشته های مختلف دانش بشری و نیاز پژوهشگران و دانشمندان به سوابق تحقیقاتی، تهیه فهرست ها وکتاب شناسی های مختلف را ضروری کرده است. کتاب شناسی (Bibliography) صورتی از نام و مشخصات مواد کتابی یا غیر کتابی در هر حوزه علمی است که به روشی خاص تنظیم شده باشد و مراجعه کننده بتواند از طریق آن، درباره کتاب ها و مجموعه آثار مورد نیازش در موضوع های گوناگون، آگاهی به دست آورد. سیمین دانشور (1300-1393) از دهه 40 شمسی به بعد و همزمان با انتشار سووشون (1348)، در مرکز توجه بسیاری از مقالات و نوشته های منتقدان و صاحب نظران قرار گرفت. درمقاله حاضر سعی شده کتاب شناسی توصیفی-تحلیلی مقالات فارسی منتشر شده در بازه زمانی 1340 تا 1396 خورشیدی درباره آثار این نویسنده تهیه گردد. بدین منظور، ابتدا با جست وجو در پایگاه های اطلاعاتی و مراجعه به فهرست های مختلف مقالات فارسی، تمامی مقالات فارسی مرتبط با دانشور و آثار داستانی او تهیه و به دقت مطالعه شد. سپس به ترتیب زمانی و تاریخی، توزیع کمیت این مقالات در دهه های مختلف تا سال 1396، طی نمودارهایی ارایه گشت. از رهگذر این بررسی، مشخص شد که درباره دانشور و آثار او تا سال 1396 تعداد 197مقاله در نشریه های مختلف فارسی به چاپ رسیده است. رمان سووشون (1348) با 59 مقاله، بیشترین اقبال را داشته است. زمینه هایی چون: نقد و بررسی آثار، شخصیت نویسندگی دانشور، مطالعات و نگرش های فمنیستی و زن گرایانه، بررسی شخصیت های داستانی و عناصر داستان، مطالعات جامعه شناختی، مطالعات تطبیقی، شرح حال و زندگی، ترجمه آثار، مطالعات زبانی، تقدیر و ستایش، کتاب شناسی و برخی موضوع های دیگر، محور مطالب غالب مقالات بوده است.

در دوران مدرن مؤلفه های هویّت ساز، دستخوش تغییر و دگرگونی شد. به نظر می رسد در آشفته بازار فرهنگی و اجتماعی، زنان بیش از مردان تحت تأثیر ارزش های جدید فرهنگی و اجتماعی قرار گرفتند و در نتیجه دچار سردرگمی و بحران هویّت شدند. در رمان جزیرۀ سرگردانی و ساربان سرگردان، اوضاع پیچیده و مبهم سیاسی و اجتماعی کشور در سال های ملتهب قبل از انقلاب اسلامی و سال های آغازین انقلاب تا آغاز جنگ، تصویر شده است که با زمینۀ سرگشتگی و سرگردانی و بحران هویّت زنان همراه است. پژوهش حاضر به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه ای تدوین شده است، و در عین آشکار ساختن روند خویشتن شناسی و بحران هویت زنان با رویکرد مدرن و تحلیل شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در دو اثر سیمین دانشور،به این پرسش پاسخ داده است که اوضاع سیاسی اجتماعی ایران همزمان با ورود مولفه های مدرن، چه تأثیری بر بحران هویّت و سرگشتگی زنان نهاده است؟ بررسی ها نشان می دهد که بحران هویّت زنان در این رمان ها، در دورۀ مورد نظر، منجر به تقابل اشرافیّت و محرومیّت، تقابل سنّت و مدرنیته، غربزدگی و غربگرایی، نفوذ مکتب های فکری مدرن، تقابل اعتقادات مذهبی و دیدگاه های فمینیستی شده است.

مقاله ی حاضر، بر درک بهتر نگاه و رویکرد زنانه ی سیمین دانشور، رمان نویس مشهور معاصر ایران و غاده السّمان، زنانه نویس نامدار معاصر جهان عرب، می پردازد. به راستی دانشور در رمان شیرین و پرخواننده ی «سووشون»، در تحکیم و گسترش ادبیّات زنانه ی ایران سهم بسزایی پیدا کرد و السّمان، غریزه ی زن عرب است که در شاهکار های ادبی اش، از پس دیوار های ستبر و کهنه ی قرون، فریاد برمی آورد. این نوشته، بر آن است که با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، به وجوه مشترک نگاه زنانه ی دانشور و السّمان پی ببرد. در اینجا، رمان سووشونِ دانشور و اشعار غاده السّمان، از این جنبه مورد بررسی قرارگرفته و در خلال همین بررسی، با ذکر شواهد مثال، به مطالعه ی وجوه مشترک ذهنیت زن نگرانه ی دو ادیب ایرانی و سوری، در مسائلی از قبیل زن، جنگ، عشق و. . . پرداخت ه شده و نشان داده شده است که در نگاه زنانه به مسائل مذکور، دانشور و السمان، با مرام و جغرافیای متفاوت تا چه اندازه به هم نزدیک و یا به نحوی شبیه هم هستند.